به گزارش قدس آنلاین، زبان فارسی در طول تاریخ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ستون‌های هویت ایرانی و حامل بخش بزرگی از میراث فرهنگی و تمدنی این سرزمین شناخته شده است. رهبر شهید نیز زبان فارسی را صرفاً یک ابزار فرهنگی نمی‌دانستند بلکه آن را سرمایه‌ای راهبردی برای حفظ هویت ملی، گسترش فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و تقویت اقتدار فرهنگی کشور تلقی می‌کردند. تأکید مستمر ایشان بر پاسداشت زبان فارسی، توجه به ادبیات و شعر و ترسیم چشم‌اندازی برای ارتقای جایگاه علمی این زبان، نشان‌دهنده نگاه عمیق و تمدنی ایشان به این میراث ارزشمند بود. موضوعی که در نشست «بررسی جایگاه زبان فارسی در منظومه فکری رهبر شهید» با حضور اسماعیل امینی، شاعر و پژوهشگر ادبی و همچنین محمدحسن مقیسه، نویسنده از زوایای مختلف مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

اسماعیل امینی در ابتدای سخنان خود، فارسی را زبانی دانست که همواره در معرض تهدیدهای گوناگون قرار داشته است. به گفته او، این تهدیدها تنها به سوءبرداشت، تعصب و عوام‌زدگی محدود نبوده، بلکه در دوره‌هایی سیاست نیز به آن دامن زده است. او با اشاره به تلاش برخی جریان‌های سیاسی برای ایجاد تقابل میان زبان فارسی و هویت دینی گفت: در مقطعی، نظام‌های قدرت تلاش کردند زبان فارسی را در برابر زبان عربی قرار دهند؛ رویکردی که در برخی کشورهای دیگر، از جمله ترکیه، نیز تجربه شد و پیامدهای فاجعه‌باری به همراه داشت؛ تا جایی که حتی برخی حروف و قواعد زبانی حذف شدند. به گفته امینی، در میان برخی روشنفکران ایرانی نیز چنین گرایش‌هایی وجود داشت و حتی در دوران مشروطه تلاش‌هایی برای ابداع خط‌های جدید صورت گرفت.

از زبان دیوانی عربی تا شکل‌گیری زبان مشترک ایرانیان

بخش دیگری از سخنان امینی به پیشینه تاریخی زبان فارسی اختصاص داشت. او با طرح این پرسش که زبان فارسی از کجا آغاز شده است؛ توضیح داد که برای این زبان نمی‌توان نقطه آغاز دقیقی تعیین کرد، زیرا همانند بسیاری از پدیده‌های فرهنگی، به‌تدریج شکل گرفته است. با این حال، در سده‌های نخست پس از اسلام، ایران زبان مشترک ملی نداشت و هر قوم با زبان یا گویش خود سخن می‌گفت، در حالی که زبان دیوانی، اداری، علمی و آموزشی، عربی بود.

او در تشریح فضای علمی آن دوران، به نگاه تحقیرآمیزی اشاره کرد که نسبت به نگارش آثار فارسی وجود داشت و افزود: اگر دانشمندی اثری به زبان فارسی می‌نوشت، بسیاری از استادان او را سرزنش می‌کردند و می‌گفتند این زبان، زبان علم نیست. حتی از او می‌پرسیدند: مگر عربی بلد نیستی که به فارسی می‌نویسی؟ در حوزه شعر نیز وضع به همین شکل بود؛ سرودن شعر به عربی فضیلت محسوب می‌شد و کسانی که به فارسی شعر می‌گفتند، جایگاه چندانی نداشتند. برخی نیز به زبان یونانی می‌نوشتند، اما حاضر نبودند آثار خود را به فارسی عرضه کنند.

امینی با بیان اینکه این نگاه، هرچند با صورتی متفاوت، هنوز هم کمابیش وجود دارد، خاطرنشان کرد: امروز نیز اگر استادی مقاله‌ای به زبان انگلیسی یا فرانسه منتشر کند، در بسیاری از موارد فاضل‌تر از کسی تلقی می‌شود که همان اثر را به فارسی نوشته است. حتی استناد به اشعار عربی در یک سخنرانی، گاه نشانه فضل بیشتری به شمار می‌آید.

او در ادامه، مسیر احیای زبان فارسی را نتیجه کنش آگاهانه اندیشمندان ایرانی دانست و گفت: در چنین شرایطی، گروهی از اندیشمندان ایرانی به این نتیجه رسیدند که اگرچه هویت اسلامی، هویت غالب جامعه شده و نمی‌توان در برابر آن ایستاد، اما می‌توان برای زبان فارسی کاری کرد. این کار، تعریف و تمجید از زبان فارسی یا مفاخره درباره آن نبود، بلکه باید به این زبان متن تولید می‌شد تا در عمل نشان دهد توانایی بیان مفاهیم علمی، دینی و ادبی را دارد.

زبان فارسی؛ هویتی که با تحمیل شکل نگرفت

به گفته این شاعر، بخشی از این آثار بر پایه میراث ایران پیش از اسلام شکل گرفت و بخش دیگری، حاصل مطالعات قرآنی و اسلامی بود؛ از جمله ترجمه قرآن، نگارش تفسیرها و ترجمه کتاب‌های مهم عربی و پهلوی. همین آثار، زمینه را برای خلق تجربه‌های تازه ادبی فراهم کرد و نشان داد که زبان فارسی می‌تواند به زبان مکتوب مشترک و ملی تبدیل شود، بی‌آنکه تکیه آن صرفاً بر زبان عربی باشد.

امینی با اشاره به تفاوت وضعیت ایران با دیگر سرزمین‌های اسلامی یادآور شد: در حالی که بیشتر قلمرو جهان اسلام از یک زبان مشترک بهره می‌برد، ایران توانست زبان خود را نیز حفظ کند و به همین دلیل، زبان فارسی نه با زور و تحمیل، بلکه به‌صورت طبیعی و تدریجی به زبان مشترک ملی تبدیل شد.

نگاه راهبردی رهبر شهید به زبان فارسی

بحث در ادامه به نگاه رهبر شهید نسبت به زبان فارسی رسید. امینی در پاسخ به این پرسش که آیا تأکید ایشان بر زبان فارسی صرفاً از علاقه شخصی نشأت می‌گرفت یا ریشه در نگاه حکمرانی داشت، گفت: رهبر شهید مسئولیت اداره کشوری واقع در منطقه‌ای بحران‌خیز را برعهده داشتند، اما با وجود همه این مسئولیت‌ها، تازه‌ترین کتاب‌های شعر، رمان و حتی آثار تخصصی را مطالعه می‌کردند؛ ویژگی‌ای که کمتر در میان مدیران امروز، حتی مدیرانی که خود را اهل فرهنگ می‌دانند، دیده می‌شود.

هیچ‌گاه از رهبری نه سخن تکراری شنیدیم نه تاریخ گذشته!

او سپس از تجربه شخصی خود در دیدارهای سالانه شاعران با رهبر شهید سخن گفت و افزود: من هر سال در این دیدارها حضور داشتم و با قاطعیت می‌توانم بگویم ایشان هیچ‌گاه سخن تکراری یا تاریخ‌مصرف‌گذشته مطرح نمی‌کردند. دلیلش هم روشن بود؛ همواره مطالعه می‌کردند، آثار شاعران جوان و معاصر را می‌خواندند و نسبت به آن‌ها واکنش نشان می‌دادند.

به گفته امینی، رهبر شهید همواره بر دریافت گزارش‌های تخصصی از اهل فن تأکید داشتند و در کنار آن، ارتباط مستقیمی نیز با فعالان حوزه شعر و ادبیات برقرار می‌کردند. وی افزود: میزان آگاهی ایشان از جریان‌های ادبی به اندازه‌ای بود که گاهی احساس می‌کردیم عضوی از انجمن شاعران هستند.

روی گنج نشسته‌ایم و قدر آن را نمی‌دانیم

امینی در پایان سخنان خود، شعر را بزرگ‌ترین هنر ایرانیان دانست و تأکید کرد: بخش عمده میراث فرهنگی و تاریخی ما از طریق شعر به نسل‌های بعد منتقل شده است. بسیاری از ملت‌ها آرزو دارند تنها یک اثر با چنین پیشینه تاریخی در اختیار داشته باشند، اما ما از نظر زبان، پیشینه و آثار ادبی، روی گنج نشسته‌ایم و قدر آن را نمی‌دانیم؛ همان‌گونه که بسیاری از داشته‌های ارزشمند خود را نادیده می‌گیریم.

زبان فارسی؛ فراتر از یک دلبستگی شخصی

او در پایان بار دیگر تأکید کرد که اهمیت زبان فارسی برای رهبر شهید، صرفاً یک دلبستگی شخصی نبود، بلکه ایشان به عمق جایگاه تمدنی و فرهنگی این زبان واقف بودند و از همین منظر بر حفظ و تقویت آن تأکید داشتند.

در ادامه نشست، محمدحسن مقیسه از منظری دیگر به موضوع پرداخت و جایگاه زبان فارسی را در منظومه فکری رهبر شهید با تکیه بر مبانی قرآنی و تجربه زیسته ایشان تبیین کرد. او سخنان خود را با اشاره به آیه پایانی سوره فتح آغاز کرد و گفت: این روزها، پس از مراسم تشییع و تدفین رهبر شهید، این آیه بارها مورد توجه قرار گرفته؛ چراکه ویژگی‌های انسان‌های راستین الهی را بیان می‌کند. در این آیه، از انسان‌هایی سخن گفته می‌شود که بر عهد خود استوارند، اهل وفاداری‌اند و همه وجودشان رنگ الهی دارد. نکته قابل تأمل آن است که این ویژگی‌ها منحصر به مسلمانان دانسته نشده، بلکه قرآن به تورات و انجیل نیز اشاره می‌کند و می‌فرماید این اوصاف در آن کتاب‌ها نیز آمده است. سپس همین صفات را برای یاران پیامبر(ص) برمی‌شمرد؛ انسان‌هایی که از چنین شخصیت و منزلتی برخوردارند. ما نیز شخصیتی را از دست دادیم که به باور من، با این ابعاد و زوایای گوناگون، نمونه و نظیری برای او نمی‌توان یافت.

مقیسه سپس با اشاره به انگیزه خود برای پژوهش درباره نگرش‌های فرهنگی رهبر شهید، زبان فارسی را نقطه آغاز این مسیر دانست و اظهار کرد: از همان روزی که تصمیم گرفتم بخشی از اندیشه فرهنگی ایشان را مطالعه کنم، به این نتیجه رسیدم که باید از زبان فارسی آغاز کنم؛ زیرا اگر زبان فارسی را داشته باشیم، شعر، نثر، گفتار و همه گونه‌های بیان را در اختیار داریم. زبان، پایه و اساس همه نمودهای کلامی است و انسان به زبان زنده است. با وجود آنکه خودم دانش‌آموخته زبان و ادبیات فارسی هستم، وقتی وارد این حوزه شدم، تازه دریافتم رهبر شهید به نکاتی درباره زبان فارسی توجه داشته‌اند که من از آن‌ها غافل بوده‌ام.

ظرفیت‌های زبان فارسی از منظر رهبر شهید

او در ادامه، به برخی از ویژگی‌های زبان فارسی از نگاه رهبر شهید پرداخت و گفت: به تعبیر ایشان، زبان فارسی در ذات خود ویژگی‌هایی دارد که در طول تاریخ اجازه نداده این زبان به حاشیه رانده شود. از همین رو، این تهمت که زبان فارسی همچون دین با زور و شمشیر گسترش یافته، سخنی نادرست است.

در تشریح این ویژگی‌ها، مقیسه زبان فارسی را زبانی پرگنجایش، ترکیب‌پذیر و ذاتاً غنی توصیف کرد و افزود: این زبان در برابر هجوم زبان‌های بیگانه پایداری کرده، از شیوایی، آهنگ و موسیقی درونی برخوردار است، ظرفیت بالایی برای نازک‌خیالی و بیان ظرایف معنایی دارد و دامنه نفوذ تاریخی آن نیز بسیار فراتر از مرزهای ایران رفته است.

او برای توضیح این گستره تاریخی، به دیدگاه رهبر شهید درباره نقش ایرانیان در گسترش زبان فارسی اشاره کرد و گفت: ایشان بارها تأکید کرده‌اند که ایرانیان در طول تاریخ، هر جا که توانسته‌اند، زبان فارسی را گسترش داده‌اند. البته اسلام، قرآن و معارف نورانی اهل‌بیت(ع) از طریق زبان عربی وارد ایران شد، اما این ایرانیان بودند که این معارف را با زبان فارسی به نسل‌های بعد منتقل کردند. بنابراین، زبانی که توانسته در چنین گستره‌ای این همه شیفته و دلباخته برای خود پیدا کند، بی‌تردید از ظرفیت‌های ذاتی و تمدنی برخوردار بوده است؛ جایگاهی که نه با اجبار، بلکه با توان فرهنگی آن به دست آمده است. به گفته مقیسه، همه این نکات در سخنان رهبر شهید مورد تأکید قرار گرفته است.

از انس با شعر و ادبیات تا مطالعات مستمر

بخش دیگری از سخنان این پژوهشگر به سابقه آشنایی رهبر شهید با ادبیات اختصاص داشت. او با اشاره به مطالعات گسترده ایشان از دوران نوجوانی گفت: رهبر شهید از همان سال‌ها رمان‌های مهم جهان را مطالعه می‌کردند و به همین دلیل، نگاهشان به زبان فارسی حاصل یکی دو سال پایانی عمرشان نبود، بلکه ریشه در دهه‌ها انس با ادبیات و مطالعه مستمر داشت. با این حال، متأسفانه جامعه ما دیر به این وجه از شخصیت ایشان توجه کرد.

مقیسه در ادامه، به یکی از سوءبرداشت‌های رایج درباره تأکید بر زبان فارسی پرداخت و تصریح کرد: سخن گفتن از زبان فارسی به معنای نادیده گرفتن زبان‌های دیگر ما نیست. این موضوع در نگاه رهبر شهید نیز کاملاً روشن بود. ایشان در عین تأکید بر اینکه زبان فارسی، زبان رسمی و زبان علم در کشور است، همواره بر ارزش و جایگاه دیگر زبان‌های رایج در ایران نیز تأکید داشتند و معتقد بودند فارسی‌زبانان از مهم‌ترین مروجان آن هستند.

چشم‌انداز زبان علمی شدن فارسی

او در پایان، اقدامات عملی رهبر شهید برای تقویت زبان فارسی را یادآور شد و گفت: ایشان همواره به دانشجویان توصیه می‌کردند شما باید کاری کنید که زبان فارسی در پنجاه سال آینده به زبان علمی تبدیل شود. موضوعی که تا پیش از ایشان، هیچ کس چنین حرفی را نزده بود! به باور رهبر شهید، این هدف نه یک آرزو، بلکه افقی دست‌یافتنی بود؛ زیرا پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های تمدنی زبان فارسی چنین امکانی را فراهم می‌کرد. ایشان با اطمینان بر این باور ایستاده بودند که هیچ مانعی ذاتی بر سر راه تحقق این چشم‌انداز وجود ندارد.